یکی از اتفاقات مهم دوره امامت امام مجتبی(ع) انعقاد پیمان صلح بین امام(ع) و معاویه بود. این پیمان که ابتدا از سوی معاویه پیشنهاد شد، بنا به دلایلی مورد پذیرش امام حسن(ع) قرار گرفت و حضرت تلاش کردند در این پیمان موادی را بگنجانند که دست معاویه را برای تعدی و ظلم و ستم می بست و مصالح مسلمانان را تامین می کرد. از این رو بسیاری از صاحب نظران این صلح را به منزله یک فتح بزرگ و زمینه ساز قیام کربلا می دانند و جهت گیری صلح امام حسن(ع) و قیام امام حسین(ع) را در یک راستا ارزیابی می کنند.
حجت الاسلام حبیب ا… احمدی، نویسنده کتاب «امام حسن(ع) الگوی زندگی» در گفت وگو با خراسان، به بررسی صلح امام حسن(ع) به عنوان یکی از فرازهای مهم زندگی آن حضرت پرداخت. وی با بیان این که مصالحه امام حسن(ع) با معاویه یکی از فرازهای بسیار مهم زندگی آن حضرت را تشکیل می دهد، تصریح کرد: برخی گمان می کنند صلح و مصالحه هیچ دستاوردی برای انسان ندارد، در حالی که در سوره فتح آمده است: «ما فتح بزرگ و آشکاری را در مسیر تو قرار دادیم». در پاسخ به این سوال که ، این فتح بزرگ و آشکار چیست، ذهن اغلب به سوی جنگ های پیامبر(ص) می رود و فتح مبین را جنگ بدر که عنوان بزرگ ترین جنگ پیامبر(ص) و یارانش با مشرکان را به خود اختصاص داده است، یا جنگ احد یا احزاب یا فتح خیبر یا حتی فتح مکه در نظر می گیرد. اما فتح مبین که قرآن به آن اشاره می کند مربوط به هیچ یک از جنگ های پیامبر(ص) و حتی فتح مکه نیست.
این فتح بزرگ که قرآن از آن یاد کرده است، به یک صلح بر می گردد که همان صلح حدیبیه است و قسمت اعظم سوره فتح درباره آن نازل شده است. وی به توضیح صلح حدیبیه پرداخت و افزود: پیامبر(ص) و تعدادی از مسلمانان در حال عزیمت به عمره بودند که مشرکان جلوی آن ها را سد کردند و آن ها در حدیبیه مستقر شدند. مشرکان قریش اجازه ندادند رسول ا…(ص) به عمره مشرف شوند. در نتیجه در آن جا قرارداد صلحی به نام حدیبیه بین رسول ا…(ص) و کفار قریش منعقد شد. با توجه به دستاوردهای بسیاری که صلح حدیبیه برای اسلام و مسلمانان به دنبال داشت، در قرآن از آن به عنوان فتح مبین نام برده شده است.
این مدرس حوزه علمیه قم به بندهایی از صلح حدیبیه اشاره کرد و گفت: در این قرارداد آمده بود که ۱۰ سال جنگ و نبرد بین رسول ا…(ص) و کفار خاتمه یابد و هیچ یک از این دو نباید متعرض دیگری شود. این ماده نتایج بسیار مهمی برای مسلمانان به دنبال داشت از جمله این که رسول ا…(ص) خاطرشان از کفار مکه آسوده شد و بعد از امضای این قرارداد و بازگشت پیامبر(ص) به مدینه، در سال بعد که سال هفتم هجری بود فتح خیبر روی داد زیرا در این مدت پیامبر اسلام(ص) تمام نیروها و امکانات را برای فتح خیبر بسیج کرد و دژ یهودیان خیبر توسط مسلمانان فتح شد. اگر خیال پیامبر(ص) از کفار مکه آسوده نبود، شاید چنین امری محقق نمی شد.
دو سال پس از صلح حدیبیه، با توجه به کارشکنی و پیمان شکنی کفار قریش، پیامبر(ص) مکه را فتح کردند. با فتح مکه پیروزی های فراوانی نصیب مسلمانان شد. نامه نگاری های رسول ا…(ص) به امپراتوری های آن زمان از جمله این موارد بود که همه این پیروزی ها را می توان برآیندی از صلح حدیبیه دانست.بنابراین اولا دستاورد صلح چه بسا از جنگ ها هم مهم تر باشد. علاوه بر آن، اسلام دین شفقت و صلح و مهربانی نسبت به همه مردم است. اگر جنگ و ستیزی هم وجود دارد، در مقابل کسانی است که در مقابل توحید ایستاده اند.
وی به شرایطی که به صلح امام حسن(ع) با معاویه منجر شد اشاره و خاطرنشان کرد: در زمان امام حسن مجتبی(ع) برخوردهایی پدید آمد که عرصه را بر آن حضرت تنگ کرد. معاویه سپاه عظیمی را علیه امام(ع) گسیل کرد و امام هم مانند امیرالمومنین(ع) در مقابل معاویه به جنگ برخاست،به طوری که معاویه مستاصل شد و پیشنهاد صلح را مطرح کرد چون خودش را گرفتار و در معرض هلاکت و نابودی می دید. لذا پیشنهاد صلح از سوی معاویه مطرح شد.
نویسنده کتاب «امام حسن(ع) الگوی زندگی» افزود: متاسفانه شرایط به ضرر امام حسن(ع) و به نفع معاویه دگرگون و حیله گری های معاویه موجب شد در سپاه امام(ع) تفرقه ایجاد شود و فرماندهان آن حضرت(ع) فریب نیرنگ های معاویه را خوردند. این وضعیت امام حسن مجتبی(ع) را در شرایط خاصی قرار داد و سرانجام امام(ع) با معاویه مصالحه کرد.
وی با بیان این که صلح امام حسن(ع) نتایج بسیار مفیدی برای جامعه اسلامی به دنبال داشت، اظهار داشت: در آن شرایط جنگ به هیچ وجه نتایج خوبی برای جامعه اسلامی به دنبال نداشت. یکی از بندهای صلح نامه که معاویه آن را امضا کرد این بود که رهبری جهان اسلام پس از خود را به امام حسن مجتبی(ع) واگذار کند و اگر آن حضرت در قید حیات نبودند به شورا واگذار شود یعنی بنی امیه بر سرنوشت مسلمانان حاکم شوند.
همچنین معاویه در این صلح نامه متعهد شد که در مدت زمامداری اش بر اساس سیره رسول ا…(ص) و خلفا رفتار کند و نیز متعهد شد که لعن امیرالمومنین(ع) در منبرها ممنوع شود. همچنین متعهد شد که هیچ اقدامی علیه امام حسن مجتبی(ع) و برادرشان امام حسین(ع) انجام ندهد و جان و مال شیعیان حضرت علی(ع) در امان باشد و یاران امام مجتبی(ع) نباید مورد آزار نیروهای معاویه قرار گیرند. با این صلح، اقدامات تخریبی معاویه محدود شد. در واقع امام حسن(ع) با این صلح، اقدامات تخریبی معاویه را محدود کرد و حصاری دور اقدام های ضداسلامی او کشید و به نوعی معاویه را مهار کرد تا او نتواند بیش از این کاری انجام دهد. متاسفانه گاهی تحلیل صحیحی از این صلح انجام نمی گیرد. امام(ع) با توجه به شرایط و اقتضائات، جهادگونه این صلح را انجام دادند.امام حسن(ع) به این صلح بسنده نکردند و پس از این که در میدان جنگ صلح نامه امضا شد، آن حضرت(ع) به مدینه بازگشتند و اقدامات اجتماعی فراوانی انجام دادند که مراقبت از بندهای صلح نامه و هر آن چه می توانست در سطح جامعه اسلامی به نفع اسلام و تشیع باشد، از جمله آن هاست.
احمدی به دستاوردهای صلح امام حسن(ع) برای مسلمانان اشاره کرد و افزود: اگرچه معاویه به این پیمان صلح وفادار نماند، ولی از نظر عمومی این پیمان فضای خاصی را به وجود آورد و با توجه به این که معاویه تعهداتی داده بود، اگر به آن ها عمل نمی کرد، پیمان شکن محسوب می شد. این صلح نامه باعث شد که بسیاری از فعالیت ها و تلاش های عترت ستیزی معاویه از بین برود و این دستاورد بزرگی برای جامعه اسلامی بود.
حفظ جان شیعیان و یاران امام حسن مجتبی(ع) و به ویژه خودشان از دستاوردهای این مصالحه بود که خود امام بیان می کنند: من صلاح دیدم که اگر مصالحه کنم جان مردم شیعه و مسلمان را می توانم حفظ و از کشتارهای جمعی جلوگیری کنم.
لذا این پیمان باعث شد معاویه نتواند آن طور که می خواهد جولان دهد اگر این صلح وجود نداشت معاویه بیش از این ها اقدامات تخریبی علیه اهل بیت(ع) و شیعیان انجام می داد و میدان برای او گسترده و باز بود.
منبع:خراسان
